Diyabet tedavisinde tarihi başarı: İlaçsız ilk nakil gerçekleşti

Erdem Çınar

Film ve Dizi Editörü

Diyabet tedavisinde tarihi başarı: İlaçsız ilk nakil gerçekleşti — Bugün milyonlarca insanın muzdarip olduğu tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreasta insülin üreten hücreleri yok etmesi sonucu ortaya çıkıyor ve hastalar ömür boyu insülin tedavisine bağımlı kalıyor. Bu da yaşam kalitelerini ve sürelerini ciddi şekilde etkileyebiliyor. **Adacık hücre nakli**, bu hücre kaybını telafi etme potansiyeli taşısa da nakledilen hücrelerin bağışıklık sistemi tarafından reddedilmesini önlemek için ömür boyu immün baskılayıcı ilaç kullanmak gerekiyor. Ne var ki bu ilaçların da ciddi yan etkileri bulunuyor. İmmün baskılayıcı ilaçların uzun süreli kullanımı, kardiyovasküler risk ve organ hasarı gibi ciddi sorunlara yol açabiliyor.

Bu yüzden, bağışıklık sisteminden kaçabilecek şekilde genetik olarak düzenlenmiş adacık hücreleri (Langerhans adacıkları) geliştirmek, uzun süredir araştırmacıların üzerinde çalıştığı bir yaklaşımdı. İsveç’teki Uppsala Üniversitesi Hastanesi öncülüğünde yürütülen yeni bir çalışma, bu yaklaşımın işe yarayabileceği başarılı bir test süreciyle ortaya koydu. Araştırmacılar, genetik olarak düzenlenmiş pankreas adacık hücrelerinin (yani insülin üreten Langerhans adacıklarının), bağışıklık baskılayıcı hiçbir ilaç kullanılmadan hastada 12 hafta boyunca hayatta kaldığını ve işlevini sürdürebildiğini duyurdu

Genetiği değiştirilmiş bu adacık hücreleleri, ilk olarak 37 yıldır tip 1 diyabet tanısıyla insülin tedavisi gören 42 yaşında bir erkek hasta üzerinde test edildi. Kadavra donör pankreasından alınan adacık hücreleri izole edildikten sonra CRISPR-Cas12b tekniği kullanılarak B2M ve CIITA genleri devre dışı bırakıldı (Bu genler nakledilen hücrelerin alıcı bağışıklık sistemi tarafından tanınmasını ve yok edilmesini tetikliyor.) Bu da immün sisteminin bu adacık hücrelerini tespit edip yok etmesini engelledi. Bunun için hastaya glukokortikoid ya da benzeri bir bağışıklık baskılayıcı ilaç verilmesi gerekmedi.

Tip 1 Diyabet Hücre Replasman Tedavisiyle Kontrol Altına Alınabilir

Sonraki 84 gün boyunca yapılan testlerde, genetiği değiştirilmiş bu “hipoimmün” hücrelerin bağışıklık sistemi tarafından saldırıya uğramadığı görüldü. Hastanın kanında C-peptid seviyeleri stabil kaldı ve yemek testi sırasında arttı; HbA1c değerinde ise yaklaşık %42’lik bir düşüş kaydedildi. Görüntüleme yöntemleri, nakledilen hücrelerin sağlıklı kaldığını ve iltihaplanma olmadığını doğruladı. Dört hafif yan etki raporlandı, ancak bunların hiçbirinin nakil veya tedaviyle doğrudan ilişkili olmadığı belirtildi. Aktarılan pankreas hücre adacıklarının 12 hafta boyunca hayatta kalması, immün baskılayıcı ilaçlar olmadan hücre naklinin genetik düzenleme ile mümkün olduğunu açıkça ortaya koydu.

Nakledilen adacık hücreleri, aslında tam replasman dozu olarak bilinen miktarın yalnızca yaklaşık %7’sine denk geliyordu (Tam replasman dozu, hastanın dışarıdan insülin desteğine ihtiyaç duymamasını sağlayacak hücre sayısını ifade eder). Bu yüzden deneye katılan hastanın insülin kullanmaya devam etmesi gerekti. Ancak buradaki asıl amaç zaten aktarılan genetiği değiştirilmiş hücrelerin bağışıklık sistemi tarafından tanınmadan hayatta kalıp kalamayacağını görmekti. Neticede bu hücreler, kan şekeri kontrolüne katkıda bulunacak düzeyde insülin üreterek hem “yaşam kanıtı” (canlı kalabilme yetisi) hem de “işlev kanıtı” (aktif olarak insülin salgılama) sağladı. Bu sonuç, gelecekte tam replasman dozuna ulaşılması hâlinde, bağışıklık baskılayıcı ilaçlar olmaksızın tip 1 diyabetin kalıcı hücre replasman tedavisiyle kontrol altına alınabileceğine işaret ediyor.