CERN, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın daha büyüğünü inşa edecek

Erdem Çınar

Film ve Dizi Editörü

CERN, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın daha büyüğünü inşa edecek: 1 milyar dolar toplandı — Parçacık fiziği alanında bugüne kadar elde edilen en büyük atılımlar, genellikle devasa ve pahalı araştırma altyapıları sayesinde mümkün oldu. CERN’in 2012 yılında Higgs bozonunu keşfetmesini sağlayan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) da bunun en somut örneklerinden biri. Ancak evrenin hâlâ açıklanamayan sırlarını açığa çıkarmak için, bilim dünyasının artık **daha güçlü ve daha hassas bir parçacık hızlandırıcısına ihtiyacı var.** Bu ihtiyacın karşılınması ise, yıllardır planlama aşamasında olan **Future Circular Collider (FCC)**'ın, yani Geleceğin Dairesel Çarpıştırıcısı'nın inşasıyla mümkün olacak.

CERN, bu hafta yaptığı açıklamayla, tarihinde ilk kez özel bağışçılardan oluşan bir konsorsiyumun, kurumun yeni amiral gemisi olacak Future Circular Collider projesi için 860 milyon euroyu aşan bir finansman taahhüdünde bulunduğunu duyurdu. Yaklaşık 1 milyar dolara denk gelen bu destek, yalnızca FCC’nin hayata geçirilmesi açısından değil, CERN’in 71 yıllık tarihinde ilk kez özel fonların doğrudan büyük ölçekli bir temel bilim projesine dâhil olması bakımından da tarihi bir dönüm noktası olarak görülüyor. Breakthrough Prize Foundation, Eric ve Wendy Schmidt Stratejik İnovasyon Fonu ile John Elkann ve Xavier Niel gibi isimlerin yer aldığı bu bağışçı grubu, temel fizik araştırmalarına yapılan en büyük özel yatırımlardan birine imza atmış durumda.

Future Circular Collider, 91 Kilometre Olacak

Planlanan Future Circular Collider, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) ile kıyaslandığında ölçek açısından adeta başka bir ligde yer alıyor. 27 kilometrelik LHC’nin aksine, FCC’nin çevresi yaklaşık 91 kilometre olacak ve Fransa-İsviçre sınırı boyunca, ortalama 200 metre derinlikte inşa edilecek. Bu projeyle, Higgs bozonunun özelliklerini bugüne kadar mümkün olmayan bir hassasiyetle incelenmesi ve Standart Model’in ötesinde yeni parçacıklar ya da etkileşimler keşfedilmesi hedefleniyor. Bu da karanlık madde, madde–antimadde dengesizliği ve evrenin temel kuvvetleri gibi konularda yeni kapılar açabileceği anlamına geliyor.

FCC için şimdiden 1 milyar dolar fon sağlanmış olsa da projenin hayata geçirilmesi uzunca bir zaman alacak. Nihai kararın 2026 yılının Mayıs ayında alınması, inşaat sürecine ilişkin kesin onayın ise 2028 civarında verilmesi bekleniyor. FCC'nin faaliyete geçmesi muhtemelen 2040'ların ikinci yarısını bulacak ki bu noktada zaten LHC de ömrünü doldurmuş olacak.

Çin, rakip projesi olan Circular Electron Positron Collider'ı askıya aldığı için Future Circular Collider, küresel ölçekteki bilim dünyasının en güçlü seçeneği olacak.