NASA TESS, TOI-201’de benzersiz gezegen dizilimini ortaya çıkardı

Ayça Melisa Karadede

Teknoloji Editörü

NASA TESS, TOI-201’de benzersiz gezegen dizilimini ortaya çıkardı — **NASA TESS** tarafından keşfedilen **TOI-201 ötegezegen sistemi**, alışılmış gezegen dizilimlerinin dışına çıkan yapısıyla bilim dünyasında dikkat çekiyor. Dünya’dan yaklaşık 370 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu sistem, hem NASA’nın Geçiş Yapan Ötegezegen Araştırma Uydusu hem de Antarktika’daki ASTEP teleskobu tarafından gözlemlendi. Araştırmaya göre sistemdeki gezegenlerin yörüngeleri olağan dışı bir hızla değişiyor ve bu değişimler ilk kez insan ölçeğinde, yani gerçek zamanlı olarak izlenebiliyor.

TOI-201 sisteminde yörünge dinamikleri neden farklı?

TOI-201 sistemi, gezegenlerin benzer boyutlarda ve aynı düzlemde sıralandığı klasik gezegen sistemi modeline meydan okuyor. Güneş’in yaklaşık 1,3 katı kütleye sahip olan yıldızın etrafında dönen üç farklı gezegen, hem boyut hem de yörünge özellikleri bakımından büyük çeşitlilik gösteriyor. Sistemde yer alan kayalık süper Dünya, Dünya’nın yaklaşık altı katı kütleye sahip ve yıldızının etrafındaki turunu yalnızca 5,8 günde tamamlıyor. Bu durum, Merkür’ün Güneş etrafındaki 88 günlük yörüngesiyle kıyaslandığında oldukça hızlı bir döngüye işaret ediyor.

Diğer yandan sistemde bulunan gaz devlerinden biri, Jüpiter’in yaklaşık yarı kütlesine sahip ve 53 günde yıldızının etrafında dönüyor. Daha dışta yer alan üçüncü gezegen ise yaklaşık 16 Jüpiter kütlesine ulaşarak sistemin en büyük üyesi konumunda bulunuyor ve yörüngesini yaklaşık 2883 günde, yani 7,9 yılda tamamlıyor. Bu üç gezegen arasındaki büyük kütle ve mesafe farkları, sistemin dinamik dengesini alışılmadık bir hale getiriyor.

Araştırmacılar, özellikle en dıştaki gezegenin oldukça eliptik ve eğik bir yörüngeye sahip olmasının kritik rol oynadığını belirtiyor. Bu tür bir yörünge, sistemin iç kısmındaki gezegenler üzerinde sürekli değişen bir kütle çekim etkisi yaratıyor. Güneş Sistemi’nde gezegenlerin büyük ölçüde aynı düzlemde hareket ettiği düşünülürse, TOI-201 sisteminin bu açıdan belirgin bir istisna oluşturduğu görülüyor.

Bu kütle çekim etkileşimleri, iç gezegenlerin yörünge düzlemlerinde kaymalara neden olurken aynı zamanda geçiş zamanlaması olarak adlandırılan gözlemsel parametrelerde de sapmalara yol açıyor. Normalde bir gezegenin yıldızının önünden geçişi düzenli aralıklarla, adeta bir metronom gibi gerçekleşir. Ancak TOI-201b gezegeninde bu düzen bozulmuş durumda. Yapılan gözlemlerde gezegenin geçişinin yaklaşık yarım saat geciktiği tespit edildi. Bu tür ani değişimler, klasik gezegen hareketi modelleriyle açıklanması zor olaylar arasında yer alıyor.

TOI-201 sistemini benzersiz kılan bir diğer unsur ise bu değişimlerin zaman ölçeği. Çoğu gezegen sisteminde benzer yörünge değişimleri milyonlarca hatta milyarlarca yıl içinde gerçekleşirken burada bu süreçler yalnızca birkaç on yıl veya yüzyıl içinde gözlemlenebilir hale geliyor. Araştırmacılara göre yaklaşık 200 yıl içinde sistemdeki gezegenler artık yıldızlarının önünden geçmeyecek ve bu da mevcut gözlem yöntemlerini etkileyebilecek.

Bu keşifte Antarktika’daki ASTEP teleskobunun rolü de dikkat çekiyor. Concordia İstasyonu’nda, 3,2 kilometre kalınlığındaki buz tabakasının üzerinde konumlanan teleskop, uzun kutup geceleri sayesinde kesintisiz gözlem imkanı sunuyor. Bu sayede uzun yörünge periyotlarına sahip gezegenlerin izlenmesi mümkün hale geliyor. Zorlu lojistik koşullara rağmen bu tür gözlem noktaları, modern astronomide kritik bir avantaj sağlıyor.