Çin'de artık yeni bir ürün icat ederek de doktora alınabiliyor

Erdem Çınar

Film ve Dizi Editörü

Çin'de artık doktora (PhD) almak için tez yazmak yerine bir ürün icat etmek yeterli olacak — Yüksek lisans ve doktora eğitimi denildiğinde akla ilk gelen şey genellikle yüzlerce sayfalık tezler ve akademik makaleler olur. Mühendislik gibi uygulamalı alanlarda bile doktora derecesinin temel şartı, literatüre katkı sunan kapsamlı bir tez yazmaktır. Ancak son dönemde **Çin'de yaşanan dönüşüm**, tüm bu yaklaşımı sorgulatıyor. Çin'de artık bazı alanlarda **uzun uzun tezler yazmak yerine, gerçek bir ürün geliştirerek doktora almak** mümkün.

Bu dönüşümün temelleri aslında 2024’te kabul edilen yeni derece yasasıyla atıldı. Söz konusu düzenleme, mühendislik alanında doktora derecesinin yalnızca klasik ve yazılı tez üzerinden verilmesi zorunluluğunu esnetti. Üniversitelere; fiziksel prototip, yeni üretim teknikleri, endüstriyel süreç geliştirmeleri ya da büyük ölçekli proje uygulamaları üzerinden doktora verme yetkisi tanındı. Böylece “uygulamalı PhD” olarak anılan uygulama temelli doktora modeli hukuki bir zemine kavuşmuş oldu.

Yasanın ardından başlatılan pilot programlarla birlikte ilk örnekler de yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. Doktora adayları artık yüzlerce sayfalık tezler yerine sahada çalışan sistemler, üretim süreçleri ya da teknik çözümler üzerinden değerlendirilir hâle geldi. Bu sürecin en dikkat çekici örneklerinden biri ise geçtiğimiz günlerde Çin Güneydoğu Üniversitesi'nde doktora sunumunu yapan Zheng Hehui oldu. Zheng, jüri karşısına ciltli bir tezle değil, birbirine kenetlenen güçlendirilmiş çelik bloklardan oluşan ve Yangtze Nehri üzerindeki büyük bir köprü projesinde aktif olarak kullanılan bir mühendislik sistemiyle çıktı ve doktorasını bu projeyle aldı. Böylece uygulamalı doktora modelinin teorik bir reformdan ibaret olmadığı, somut altyapı projeleri üzerinden hayata geçirildiği de gösterilmiş oldu.

ABD ile Girilen Ticaret Savaşı ve Akademide Ortaya Çıkan "Makale Fabrikaları", Çin'i Bu Uygulamaya Yönlendirdi

Çin’in bu adımı atmasının arkasında sadece eğitim reformu isteği yok. Son yıllarda ABD ile girilen ticaret savaşı ve yarı iletkenler gibi kritik alanlarda karşılaşılan kısıtlamalar, ülkeyi daha hızlı ve doğrudan sonuç üreten bir Ar-Ge ekosistemine yönlendirdi. Başlıca gaye, yüksek atıf indeksine sahip makaleler üretmek değil, sahada çalışır donanım ve sistemler geliştirmek oldu.

Bu noktada dünya genelinde kabul gören mevcut sistemin sorunlarına bakmak gerekiyor. 2022’de Çin, bilimsel yayın sayısı ve “yüksek etkili” çalışmalar bakımından ABD’yi geride bıraktı. Ancak bu niceliksel başarı, ciddi bir kalite sorununu da beraberinde getirdi. Akademik yükselmenin ve maddi teşviklerin yayın sayısına bağlanması, gerçek dünyada bir karşılığı olmayan "makale fabrikaları"nın ortaya çıkmasına yol açtı. Bu yapılar, hayalet yazarlık, uydurma veri ve yazarlık satışı gibi yöntemlerle binlerce makalenin yayımlanmasını sağladı. 2023’te dünya genelinde 10 binden fazla akademik makale geri çekildi ve analizler bu geri çekmelerin önemli bir kısmında Çinli ortak yazarların bulunduğunu gösterdi. Öyle ki Çin merkezi hükûmeti bu durumu el atmak zorunda kaldı. Makale başına verilen nakit ödülleri kaldırıldı ve usulsüzlük yapan araştırmacılara ulusal fon başvurusu yasağı getirildi. 2024 yılında da bugün artık ilk örneklerini görmeye başladığımız uygulmalı doktora modelinin temelleri atıldı. Bu model, soruna daha kökten bir çözüm sunmayı amaçlıyor.

Çin, 18 Kritik Alanda Uygulamalı Doktora Projelerinin Önünü Açtı

Yeni model kapsamında, 18 kritik alanda pilot programlar başlatıldı. Elektronik, bilgi teknolojileri ve yarı iletkenler gibi “darboğaz” olarak görülen sektörler öncelikli hedefler arasında yer alıyor. Son üç yılda 50 mühendislik lisansüstü koleji kuruldu, yaklaşık 20 bin mühendislik öğrencisi programa dâhil edildi. 60 üniversite ve 100’den fazla şirket bu girişime katılırken, Tsinghua Üniversitesi tek başına 56 şirketle iş birliği yaptı ve öğrencilerinin 100’den fazla patent aldığı açıklandı.

Programdan mezun olan isimler arasında, Nükleer Enerji Enstitüsü’nde çalışan Wei Lianfeng de bulunuyor. Harbin Teknoloji Enstitüsü'nde bu sistemle mezun olan ilk öğrenci olan Wei, doktora çalışması olarak vakum lazer kaynak süreçlerini ve ilgili üretim ekipmanlarını geliştirdi. Bu çalışma, doğrudan üretim hattında karşılaşılan teknik sorunlara çözüm sunuyor.

Uygulamalı doktora programı, Çin’in yıllık yaklaşık 97 bin doktora mezunu içinde şimdilik küçük bir paya sahip. Ancak ilk pilot grupta 67 öğrencinin tasarım, proje ve vaka raporları üzerinden doktora başvurusu yapmış olması, modele olan ilginin yüksek olduğunu gösteriyor. Temel bilimlerde klasik tez formatının korunacağı düşünülse de, mühendislik ile bilimin kesiştiği hibrit alanlarda bu modelin yaygınlaşabileceği belirtiliyor.

Çin'de uygulanmaya başlanan bu model, yüksek lisans ve doktor süreçlerinin dünya genelindeki uygulanma biçimlerini de tartışmaya açabilir. Ancak bir tezin kalitesini literatür katkısı ve metodoloji üzerinden değerlendirmek görece daha standart bir süreçken, gerçek bir ürünün sektörel etkisini ölçmek çok daha karmaşık. Bir kaynak tekniğinin ya da mikroçip tasarımının gerçekten “doktora seviyesinde” bir katkı olup olmadığını belirlemek için hem akademik hem de endüstriyel kriterlerin birlikte ele alınması gerekiyor. Yine de Çin'deki bu model, dünyanın geri kalanına da örnek olabilir.